Сибдей Том

«Ах чарых соох. Ӱлӱс ирееліг.
Аннаӊ пip дее кізі оспаан…» М. Баинов
***
«Ах чарых соох. Ӱлӱс ирееліг.
Аннаӊ пip дее кізі оспаан…»
Мин дее ам постаӊ оол, мидееліг,
Ол сыыттыӊ кӧӧзіне аӊдаам!
Maғaa, Хан Тиӊізін пілбеенге,
Алғайы тоозылбас ах суун
Ачаанын хойытпаан чӱрееме,
Ӧкерзер ӧӧрлепче Хулун.
Амох, піле-тура ил-чирін,
Ханаттар пазыныӊ кӧйҷеен,
Тағ кистінеӊ сырбалҷаа иирін…
Кӱн город! — позына кістеен.
Хыро чолларынзар кӧстеенін
Пічиимніӊ сиилгені таптаай;
Олох ла Хыныстыӊ ӧӧртеенін
Сағал чох чиит табан алғаай!
Саӊай даа Сӧс халзын — кӧйеенеӊ!
Илбек Сымзырых — Пиг ползын!
Че соом туюх мағаа турзын:
«Ах чарых соох. Ӱлӱс ирееліг…»
0

Иртен иртӧк таң чараалах туста 
Кинетiн уйғу тобыра сурағ читкен – 
Сурығ килген: Сибдей-абайахтың хайди 
Пiлiп алҷаң ухаанҷылас хылиин? 
Хайзы хыриин хычып па, хазырып, хахтап… 
Хамағасха ташлада хаптырҷаң? 
Хайдаң тапчаң таңмаҷағас iзиин: 
Мына-мына… кӧрдек, сынап, айа!.. 
Ол… Пушкиннең халбинчаттыр, эй-ей! 
Пу… Дантенең чир дее кинегi чоғыл-ал! 
Кем дее ползын… Кидеркiдең, Ӏскер чирдең! 
Кӧрдек ол… ынҷығазахты (Сибдейнi чи!) 
Роман шалча – кибелiстеп ишо! 
Хал ямбтың поза паан холда ол пик тудып, 
Баиннiң чолынҷа узаратча ниик пазыдын! 
Ил чазығын алча иске, анаң… пулғалдырып 
Хан Тигiр хоолайҷа ах чарых сӱрiсче! 
Кирек полза… пик сағызы устиин ысча 
Тӱбi кӧрбеен, испеен хатығлас саринҷа! 
Сибдейекке чирде чир тудығ чоғыл: 
Хайдар хынза андар ол ӱкӱсче! 
Ханҷа хынза анча кӧрче чуртастарның аймағын! – 
Хан Тигiрҷе ал чӧрче сағыс пайиин! 
Анаң, чiзе, чатхан хылын тартыбысча оңдайли: 
Сарнир полза, тахпағынаң ызлатча, 
Кӧглир полза, ил хомызын холға ала, 
Анаң андар Хан Тигiрнi холлапча!.. 
Искен улус тоғазығда пас килiп, 
«Ноға испеебiс синi – тiп, – ӱнiң сiлiг!» – 
Чапсых чӱрексiнiс iзиинең ӱлесче… 
Сибдей, тiзең, ноға-да ааллабинча – 
Чонға сығып, ырларын чазабинча. 
Паза кӧрзең, Сибдей-абай… хамнапча! 
WordPress-ектi тадардинаң аптапча! 
Алны-кистiн салча ол тимiр мииске, 
Анаң, кил, ол ойнатча тимiр чанын – 
Тадар Ханнаң анда ол пиг посха! 
Ноға-ноға тадар улус аймағы андағ оох: 
Пос сайттарын чазап Сибдей – пастағыох! 
Че… танығлығ, хара пасхаҷыл азынызы пу: 
Нинҷе чир тобыраан пасхлаан кiзi аймаанаң 
Сибдейге килiсче… Хан Тигiрҷе романы – 
«Ковчег Тенгри» ол орыстап солалча. 
Анда – тадар табанның чазыды, ухаанҷылы! 
Парчан чоннар кӧрбеен полған пу чағында 
Кинде iзиинiң табырах хал парызын: 
Сӧстер изерiзi таңмалар чолын хобырып, 
Ӱнге кiрче! Кӧрер ползаң тын хадылынаң ал! – 
Кӧрҷең-исчеңнiң миизi тимiр тирiгнiң чылхазы – 
Медиа-роман! Хосто чiли Хан Тигiрнi пiзеп, 
Кӧрбеен харах, испеен хулах оңдайын халын саап, 
Сибдей ӱнi киптепче тадар хоозын – 
Пурунғы сӧстер ооғынаң салча, 
Хан Тигiрнiң сын сағызын часча!.. 
Ырлаза – постың кӧӧн салар чатханға, 
Кӧглезе – хомыс мойынын тудар илектебин, 
Санға кiрзе – галактикаларнаң поохтапча чылларны, 
Киптир полза – компьютернең узанча; 
Кибелезе – чӧптесчедер Италия ухаанҷылнаң… 
Иртен иртӧк, тӱсте килген сурағ – 
Пос позымнаң сурастырығ ноға-да: 
Хайдағ ни чидiге читттiм мин дее пу наада? 
Итчеңнiң тоғызы ам даа илбек – хазаада 
Турча пегас урухталбаан… – 
Ол сегiрче, тепкленче кииҷе кизiннең – 
«Наукаҷа трактат» паза пiрсi роман 
Паза пiрсi хал чарыдығ тӧстерiмҷе ойлап тур, 
«Ээк-айа!» – Хан Тигiрҷе хайлал тур…

0

«Наа чыл! Наа чыл, арғыстар!» —
Хатабох килче хабар.
Хатабох хысхы чазанып,
Соох плеседiнең салар!
Че пiстiң корреспондентер,
Маң чохха тӱсче олох:
Кӧр, Татьяналар тирлепче,
Кӧр, чӱреелерi кӧглепче:
Харын даа читтi пу Наа чыл!
Муң строкаларын тимнеп,
Мыннаң хаап, тiгзiн тiлеп,
Ам… тынанарлар нидиле!
Че сиргек хачылар сӧзi
Хакас тӧзiнiң сын пӧзиин
Узурарға, чох, пирбес! –
Сазы сағыллығ полковник
Чӱгӱрче ӱлгӱ кӱдеензер:
Хабар тазыпча «Хабарға»,
Ол иртеннеңӧк кiрлесте!
Чиит пала частығ чiг сӧзiн
Пызыр пирче иптiг кӧӧнең.
Ам (паза пiрсi ухаанҷыл!)
Султрековтар хыйғазын
Хачылар iдӧк тирлетче
Спортча чазызын кӱзетче!
Че чазағлығ офицер
(Чааҷы сын корреспондент!)
Кемнi дее силер кидер:
Хырт строкаларға сыданып,
Хал онар муңнаң сананып,
Моорсыминча пос посха:
Сын романнар чапсыхха
Ол ызлатча чылнаң сай!
Че «Хабар» хабарланмасчых
Хыстар тадии чох чазанчых!
Кӧр! Оксанаҷах килче!
Кӱннiг чарии ома кӧӧ
Гардеробынаң пiр ӧӧ!
Аның чолы – президентче!
«Не хухры-мухры!» – хазахтап,
Мин кибеллепчам атархап.
Че… Наталья даа халбинча,
Ӱс палалығ iҷе паарсах
Тӧлiн кӧнiктiрче прайзын
Пос тiлiн чахсы оңнирға!
Пос хыйғааҷағын саблирға
Интернетче кӱс салча!
Президенттең дее тоғазып,
Пик строкалар чазапча!
Че… паза пiр пар кӱлӱк,
Чапчаң сағыстығ, тiллiг,
Хылығазы тимiр-тас!
Аннаң сарысхан айдас
Хазыр аазына турбас,
Че… хайдағ сӧстер iзиин
Ол палғапча учурбин,
Кӧглер-сарыннығ чуртазын –
Тадар чонының полтазы
Читiрче чонға ортазын!
«Адын чоохтадах-а, хайы?» —
Кем сурза, пiлчебiс – Майя!
Че анаң, чiзе… ам – кем?
Ноо хам чанылығ хабарҷы,
Наа килген кӱскӱ чыл хабын,
Тымых тамырын тудар?
Пiс пiлчебiс: пу – Елена!
Тадар чонының кӧглеенiн
Ол тахпахтап таа салар,
Чапсых адына мӱнер!
Пiр узун пар коридорҷа
Пастырадыр муғуй хыс!
Ады аның тасхылдинаң,
Гректер алыбы улиинаң –
Александра (Шура, тирҷiк),
Че тоғас парза чолда,
Мин мындох хыйа турчам,
Чағлығ чаным тығырчам…
Александранаң пiр пӧлiк
Пiлiстiг хыйға тӧлде
Сын хабар китепче Оля!
Сыннаң чабызах? Иптiг!
Ил чӱреенең ол кӱстiг!
Чапсых табыстығ хыстарның
Прайзын хоостап, — чаҷын ас!
Че хола пырғы тартханын,
Кiчiглернең айғасханын
Адабин хайди иртерзiң!
Ол Наталья иптiгес,
Сӱрӱн-чаныны сiлиинең
Ноо даа «мисс»-ке маң пирбес!..
«Хабар» хаалхазын асса,
Оң-сол саринзар пахлаза,
Ир улус iзии ирденче –
Хазыр ханына истенче:
Сiлiгдең сiлии «Хабар»-да
Полчаттыр, нооза, iстенҷiл!
Хачылар-хыстар Наталья,
Алефтина (поғда аастығ!),
Тимiр миистiгнең пiр чоохтығ
Хыстар-чахайах аймағы,
Иптіг кӧӧлліг хайзы даа —
Ольга, Алёна, Виктория,
Мария, Надежда — абахайлар!
Ахча хабының хуйаанда,
Ахча санының аймаанда
Юля – прайзынаң артых!
Ағаа пазырча… пастых!
(Чоохталбас туйуғас чоохты,
Таң, мин шалыбстым оохти?)
Че, iзенчем… хырыспас,
Тоғыстаң минi сӱрбес,
Пу ойнааҷах кибел чориин,
Тохтабинох чӱгӱртим,
Наа чылдинаң ахтаним!
Кем асча пастых иркiнiн,
Хычынча, арса, нiткiзiн, —
Аның адын адабин
Наа чылдинда хатабин
Пол полбас пу даа Сибдей,
Тадар чонынаң кидей…

О пастых! Миннең артых
Чазых чоныбыс махтир:
«Радион чахсаа устир!»
Кӧр, хыринда ол тутча,
Тағ хыстарынҷа ызиин! —
«Августа, алып хызы!
Наа чылнаң синi!» — хатим.
«Хабар» прайзына сыйых —
Чахсы сағызым, хабар,
Нинҷе кӧӧм пар, прай – кибелде!
Нинҷе саам пар прай – сӧсте:
Тадар чаным — «Хабар» чоны!
«Хабар» хазии пик полза,
Пастыхтар даа … улуғласта!
Альберт, синi адабазам,
«Хабар» чаны толдырадаң
Пик полбазына пiлчем:
Ӱр ниместең син харбазып,
Тамкы тӱдӱнiнең тоғыр
Чааны син пастаанын кӧрiп,
Сағаа полыссын хуйахтар –
Ада чааның илбек чоны —
Олар Гитлернi чиңен!
Нӧӧс полбассың тамкы… одын?
Эк, Инораҷах, син дее
Ӏзiг сӧзiң пар чир дее!
Кофе тадиинең ал пирiп,
Часхарча пiстiң полковник:
Аның чаны азых, чарых!
Худай холынаң чӧр хазых!
Че сӧс соона… Анатолий,
Стенгазетаа чапсынча:
Тадардинаң хайран позы
Ол ам даа кӱстен парча,
Тiлнең алызып, шофёрнаң
Ол талазарға полча!
Алғапчам, айоол, сағаа:
Наа чыл пайы ӱртӱннерiн
Кӱске чыып пирзiн сағаа!
Йастра, синi адабазам,
Прай чон тарынар мағаа:
«Дина, Динаҷах, сом пир!» —
Чӱгӱрчелер хайзы даа!
«Дима? Димаҷах! Сомҷы!» —
Ам синнең хада пiрсi! –
Чон харахтығлар омазы
Хаҷан даа ползын – кӧсте:
Камераң орта кӧстег
Пу чыл наазынаң тутсын!
Дина-Дима кистiнзер,
(Стене азыра чоғар!)
Чӱгӱрче кем дее алдана,
«Хай, алҷаазағас полбазын,
Хакас чоным тарынмазын!» —
Хол пiчиинең сундырча,
Ахтығ чаҷыннаң салча.
Анда Розанаң Алёна,
Крестинанаң Вика – хадағда!
Чеек хурттар чiли алҷаастар
Сӱӱлче холда – карандашта!
Ок, нинҷе сӧс хабын хаап
Мин хахтабыстым чонға,
Пу хыстар санир чут чох!
Чаным хағбалары хазып,
Тегiлектігзер чортча!
Анда Миша, Павел адын
Ил чоғархыдаң сунча…
Чарасчам! «Аттар» тiнiн
Ам тутча олар холда!
Пол кем дее син, ноо поғда,
Че узун чолда ат чох
Син (санан кӧр!) ниме чох!
Тимiр тiн айдас аттарның
Тудыңар халбах хуттарын!
Кем постың таппаза адын,
Хомзынмаңар, сизiнчем:
Сӧстiң поохтазы-алғасха
Чаҷын орыны читпеен тiп,
Арығ сағыснаң сулғап,
«Хабар» чонына палғапчам,
Тоң сӧстерiмнi хатапчам:
«Наа чыл! Наа чыл, арғыстар!» —
Чапсых хаалапча хабар…
Пӧзiк сағыс тартыңар!
Хазых-амыр полыңар!

(пазылған декабрьда 2019 чылда)

0

Син, Тагир, кӧп хығыр, хығыр!
Хығыр тооза иртен-иирнi!
Хығыр прайзын: чииттi, киирнi,
Хығыр Дантенi, Шекспирнi,
Навои, Хосров-эмирнi!
Сағаа оң ползын Державин,
Пушкин-Лермонтов-Коржавин,
Алтын вектi, Кӱмӱстин,
Ренессансты тастабин!
Че паста пурнап Египттең,
Анаң соонаң пу чи… гректең,
Аристотельнi дее сеектеп!
Чорииң Хай Оваа апар кил,
Хал индеецтернi хаап кил!
Анаң соонаң чи.. Ли Бо,
Син пiлчезiң кем ол?.. О-о !!!
Хыдат сарин табан парып,
Кӱр японнарға читсiн,
Анда танка кибел чарии
Iзiг кӱнос – чылытсын !
Чылытсын чӱрееңнi синiң,
Синiң мииңнi пайытсын!
Кӱннiг хазна за соонаң
Читiре сыхпаан чи ооңны
Син имнирзiң ибде, йа –
Тахпах кӧӧн ырлап, айа!
Алып чоны умах тадиин
Чон сағаа ур пирер хадиин.
Че анаң на, кил… Сибдейзер,
Ӧӧн тадар табан кидейзер!
Чоох, арса, пӱдер андада?
Мииң тимде полар хайди-да?
Миннең тоғыр изiң хаап,
Син синир ползаң хылииңны,
Тадардинаң сӧзiң саап,
Че… ӱтеп кӧр минiң миимнi!
Хомыс пар ба? А чатханың ?
Кӧӧңнiң кӧӧ полза, хахханның?
Чазағ даа полза нымааң
Чазығ даа полза хыйғааң,
Синнең одырып, хости
Чейнi оортирбiс ипти:
Пiс пiлербiс Чайаан чориин,
Пiс сизербiс Тигiр одиин:
Кем? Хайдаң? Ноға? Хайди?
А ноға, Сибдей, iди?..

0

Сегiр, сегiр, сегiрткеес!
Сегiреңнеес, ӧтiркеес!
Сиих-таас одын сиихтадып,
Азахтарың хыыхтадып,
Син пазох сарнапчазың,
Ыығыҷах тартхлапчазың.
Сегiреңне, сегiрткеес!
Кӧр синзер, хайдағ-да теес:
Прайзы синi тыңнапча!
Филармоний хахапча! —
Прай артисттер сарнасча:
«Сегiр, сегiр, сегiрткеес!
Сегiреңнеес, ӧтiркеес!»

0

Стихты сиихтат 
Ямбты абылап! 
Радиоа ағылып 
Голочың пиихтат! 
Сайттар атархап, 
Газетаа хоптанар! 
Эмпэг-тер хойралып, 
Ютуб-ха тыхталар! 
Видео-кӧрiглер 
Стихтап тапсир! 
Поэттернiң кӧбi 
Романнар кӧглир!.. 
Стихты сиихтат 
Ямбты абылап! 
Хакастап — кибелiсте! 
Хакастап аас тап!

0

Стихтап, кил, сиихтап 
Пазаалар статьяларны! 
Пазаалар хабарларны! 
Хоптаныстарны пазаалар! 
Тахпахтап! 
Пазаалар кибелiсти! 
Пазаалар – ӧзелiстiг! 
Пазаалар – парчаны! 
Ӧменең пазаалар! 
Хада! 
Пазаалар пiрге! 
Пазаалар ирге! 
Пазаалар хатха! 
Хыстарға пазаалар 
Хыныстығ кибелiстер! 
Андада (кӧрерзер!) 
Парчаны даа — пазынар! 
«Хабар»ны кӱстенер 
Аларға хазна! 
Тӧлирге кӱстенер 
Олаңай чон! 
Ӱрӱгiп, конечно, 
Полған на хабарахха, 
полған на уйаннахха даа 
Тарығып, моорсынар! 
«Стихтап хабарағас!» — 
Кил, сиихтап, чӧрер 
Парчан чон аразынҷа! 
О! Киртiнчем мин 
Ол тарығыс ағынға! 
Пазалар хабарларны 
Стихтап – сиихтап! 

?

0

«Ноға-да малхатча Интернет», — 
Хомзын парча Сибдей-поэт… 
Ағаа чуртас чоғыл ол чох. 
Тасхар за… кӱскӱ читтi соох. 

Пӱрлер, сӱрдiр чӧрiп танға, 
Табан алтынзар ӱкӱсчедiр, 
Пiчiкчi мынзына кӱскӱнчедiр – 
Кӱскӱ сарығ похсах чурухха… 

Хайдаң сағын тапхан махтирға 
Тӱгдӱр сазы кидеркi ухаанҷыл 
Порааналчатхан алтын аасты – 
Кӱскӱ сӱӱғасты худайлирға? 

«Чох полған ағаа… интернет», — 
Ӱтеертче посты соң поэт… — 
«Кӱскӱ сооғы мин дее чох ол сарығ» — 
Табыс чазығы ӱнiнең паалағ…

0

Сōстері паза кōō Сибдей Томни

Пурунғы чылларның ирткені –
Ибімнің ізік хыринда:
Кргеннер, кргеннер кргеннер…
Тіріг хан хаан-да ізиинең !
Матырлар суулаан пиглерге:
«Пістің чолыбыс – Тигір тōстеріне !
Ниме кирек пос кізілерге ?!
Хылыс хурчан ыырыны чаалирға !…»
Че история нымах нимес…
Чуртас чолына соған тўзер.
Албаннаң на тōлен полбас,
Тис чōріп чўрек тее ōлер.
Пурунғы чылларның ирткені –
Илбек Чазы чирлерін харабыс:
Кргеннер, кргеннер кргеннер…
Піс тее олар чолын пазарбыс.
Че… хайда ни пурунғы хыйғалар ?
Хайда кōй халған пічіктері ?
Матырлар чōрген чоллары –
Кўргеннер, кўргеннер, кўргеннер…
Чоным амды хара пас,
Кргеннернің ундуп хыйғазын,
Обаа тас – олаңай ла тас !
Кірōстерге ле чōрче чағын.
Пурунғы чылларның ирткені –
Ибімнің ізік хыринда:
Кргеннер, кргеннер кргеннер…
Тіріг хан хаан-да ізиинең !

0

Тӧреен кӱннең синi, чаҷаң!
Чылығ кӱннең, «соох чаҷаң»! – тирбiн,
Ойын пазында кӱлӱмзiрирбiн…
Северзар парып ил соохта

Чылыт турзың прайзы даа оохты.
Кӱн чарии ползын хылии-паарың,
Ит-хазииңны тут! Иптiг чаның
Чымҷах полғай чазағлығ оолға, —

Илексей — айаң пас (пот, соолған!)
Аптап алған синi… гитарадаң,
Серенадалар, неке, ырлап!
Сарнидыр ба сағаа ам сарыннар?..

Чылығ кӱннең синi, чаҷаң!
Северде хайдағ ла соохтар
Хазалдыра, оохтыра, поохталып,
Иркiнiңе кире хонминча!

Аннаңар, пот, ысчам сағаа стих,
(Ипчiм тiпче мағаа «ой, псих») –
Тадар тiлнең хоосталған ойын
Чылығ сағаа ағылзын тойын!

Чазаан час артығы чох поладыр, —
Алғап турбын халын чылларны!
Хыйғаҷах пала-пархаларыңнаң
Толынзын арығ чӱреең синiң!

Хости чӧрген ызыхтығ иренеке
Миннең чолабидӧк читтiр! –
«Кӧрдек, — тi – кiзӧ Сибдеектең
Мағаа видео-стиғы килдi!»,

Гитара алзын, хоңырадыбыссын!
Парчан Север кӱлеетке тӱссiн! –
Тӧреен кӱнiңде «соох чаҷаңның»
Чӱрее чариина прайзы пыссын!

0